علاقه فزاينده مذهبيون به سياست
يادداشت مذاكرات
شركتكنندگان: خانم و آقاي هدايت اسلامينيا؛ جورج بي لمبراكيس، كنسول سياسي سفارت آمريكا، تهران؛ جان دي استمپل، مأمور سياسي سفارت آمريكا، تهران
زمان و مكان: 12 ژوئيه 1978 منزل اسلامينيا
موضوع: علاقه فزاينده مذهبيون به سياست
خلاصه: اسلامينيا گفت تابستان نسبتاً آرام خواهد بود ولي اشكالات بيشتري در پاييز وجود خواهد داشت. بين پيروان آيتالله خميني و آيتالله شريعتمداري در قم تفرقهاي در حال به وجود آمدن است. شريعتمداري به تدريج برخي از تندروهايي كه قبلاً از خميني حمايت ميكردهاند را به طرف خودش جلب ميكند. توجه مذهبيون شروع به متمركز شدن بر روي انتخاباتي كه براي سال آينده طرحريزي گرديده، شده است. حتي ليستهاي كانديداهاي احتمالي حداقل در يك بخش آماده شده است. روابط بين شاه و جامعه مذهبي بهتر شدهاند. مقدم رئيس جديد ساواك براي آرام كردن روابط بين دولت و جامعه مذهبي با كمي موفقيت سخت در حال فعاليت است اسلامينيا به صورت خيلي محرمانهاي به ما گفت كه شهبانو و هويدا حدود 4 آگوست در اولين روز پس از رمضان براي زيارت به كربلا در عراق خواهند رفت. توضيحات مشروح در زير تحت عناوين مختلف آمده است. (پايان خلاصه).
سياست مذهبي داخلي
در حاليكه جريانات امسال تابستان آرام خواهند بود، اما درگيري بين قسمتهاي مختلف جامعه مذهبي شخصاً مشكلاتي را در اوايل پاييز به وجود خواهد آورد. بحران جاري داخلي با يك درخواست منتسب به آيتالله خميني براي برگزار نكردن مراسم تولد امام دوازدهم (21 ژوئيه) مرتبط است. شريعتمداري و تعداد ديگري از آيتاللهها با لغو جشنهاي برنامهريزي شده مخالف هستند، زيرا امام دوازدهم يك قسمت حياتي از معتقدات شيعه ميباشد و اين جشن يكي از جشنهاي مهم است. علماي تهران تلگرافي براي خميني فرستادهاند و گفتهاند باور نميكنند كه وي خواسته باشد كه مراسم ملغي شود (تلگرام بدون امضاء است). (فرستادههاي خصوصي كه در يادداشت مذاكرات قبلي به آنها اشاره شد هنوز اعزام نگرديدهاند ولي انتظار ميرود كه به زودي روانه شوند). اين واقعه ممكن است به نفع شريعتمداري تمام شود چونكه باعث شد آيتالله حلبي از تهران را به اتحاد عملي با وي بكشاند. حلبي يك آيتالله مهم است كه فعاليت اصلي وي برگرداندن (يا كوبيدن) اعضاي فرقه بهايي است. او پيروان قابل ملاحظهاي دارد كه شامل يك عده تخمين 000/10 نفري دانشجو ميباشد و ادعا ميكند كه در 5 سال گذشته 23000 بهايي را به اسلام بازگردانيده است. حاج آقا حسن قمي يك آيتالله ديگر كه در 1963 از خميني حمايت كرد و در داخل كشور به حال تبعيد بوده است توسط ساواك آزاد شده و احتمالاً با شريعتمداري در مورد اين موضوع متحد خواهد شد.
اسلامينيا به صورت گذرا گفت كه چندين آيتالله ديگر كه در زندان هستند از طريق آيتالله ابوالفضل زنجاني (يك رهبر كه اخيراً آزاد شده) پيام فرستادهاند كه در عين حالي كه آنها سالها پيش از خميني حمايت كردهاند ولي اكنون با وي مخالف هستند چون كه وي مسايل اشتباهي را عنوان كرده است و خيلي حرف ميزند. اسلامينيا فكر ميكرد كه دولت ممكن است به زودي آيتالله مطهري، طالقاني و رباني شيرازي را آزاد كند. اسلامينيا حس ميكرد كه ساواك به صورت تازهاي به زندانياني كه در زندان نگاه داشته شدهاند مينگرد و آزاديهاي بيشتري در جريان است.
انتخابات طرحريزي شده پارلمان
اسلامينيا گفت علاقه زيادي نسبت به انتخابات طرحريزي شده مجلس و سنا وجود دارد و شريعتمداري از طريق اسلامينيا پيامي براي شاه فرستاده است كه ميگويد اگر انتخابات 1979 آزاد نباشد (بدون كنترل حزب رستاخيز) تظاهرات و مشكلات وخيمي وجود خواهد داشت. شاه از طريق اسلامينيا پاسخ داد كه انتخابات آزاد خواهند بود و هر كسي ميتواند كانديد شود. به دنبال دريافت اين خبر، حاميان خميني با اينكه به صورت خشني با انتخابات به اين عنوان كه رياكاري دولت ميباشد مخالفت كردهاند شروع به تهيه ليستي از كانديداها نمودهاند.
اسلامينيا گفت كه وي فقط از چند اسمي از ليست مطلع شده است ولي آنها (اسامي) شامل اميني عراقي وزير سابق و دادستان سابق قزوين حاج سيدجوادي ميباشد. اينها شخصيتهاي اجتماعي سابق از دوران مصدق و جبهه ملي ميباشند.
اسلامينيا گفت گروه شريعتمداري هنوز به موارد ويژه در زمينه كانديداها نيز نپرداخته است و خيلي از ملاها و آيتاللهها از گروه سابق جبهه ملي به رهبري مهندس مهدي بازرگان خوششان نميآيد. (نظريه: ظاهراً ملاها شخصاً از بازرگان خوششان نميآيد و نسبت به علاقه جزيي جبهه مليها به كمونيسم مظنون هستند.) اسلامينيا فكر ميكرد زماني كه انتخابات اعلام شود جناح شريعتمداري به تدريج ليستي از كانديداها ارائه خواهد نمود.
لمبراكيس از اسلامينيا خواست كه راجع به ايده فعلياش در مورد يك جناح مذهبي در حزب رستاخيز توضيح دهد. اسلامينيا گفت ظاهراً در مورد ايده جناح سوم به وسيله گروه نهاوندي پيشدستي شده است ولي براي گروههاي ديگر اگر كه در حزب رستاخيز مكاني نباشد در سيستم سياسي هنوز جايي وجود دارد. اسلامينيا به هويدا گفته بود آنهايي كه در پي انتخابات هستند چنانچه مايلند سياستمداران مؤثري باشند بايستي اكنون شروع به مبارزه كنند. خود اسلامينيا با گروهي از بازار و گروه ديگري از سازمان كنترل قيمت (اصناف) همكاري ميكرد تا افرادي را براي انتخاب شدن آماده كند. در پاسخ به كاوش استمپل در اين مورد كه آيا خود وي براي راه يافتن به مجلس كانديد خواهد شد، اسلامينيا لبخند زد و گفت كه وي خيلي سرش شلوغ است و كم كم پس از مقداري طول و تفصيل يك شايد مبهم تحويل داد (نظريه: وي كانديد خواهد شد.)
شاه و رهبران مذهبي
در پاسخ به يك سئوال در اين مورد كه روابط بين شاه و رهبران مذهبي چگونه توسعه مييابد اسلامينيا گفت گفتگوهايي وجود داشته است ولي به وجود آمدن اعتماد به آهستگي صورت گرفته است. به نظر نميآيد كه شاه درك كند آيتآلله شريعتمداري بعضي از چيزهايي را كه از او ميخواهد نميتواند انجام دهد. تماسهاي خصوصي خوب بودهاند ولي شريعتمداري نميخواهد مردم از آنها اطلاع پيدا كنند. هرچند شاه مطلع است كه شريعتمداري و خميني در مورد ايران توافق ندارند، شريعتمداري به شاه گفته است كه وي نميتواند به صورت علني با خميني مخالفت كند. شريعتمداري گفته است كه وي برخي از تندروها را از گروه خميني جدا ميكند و بايستي احتياط كند. اسلامينيا اشاره كرد كه زماني كه آقاي عباسي داماد شريعتمداري به شهر ري آمد تا خانه فاميلي را براي يك ديدار بازگشايد، وي مقدم رئيس ساواك را ديد. اين موضوع انتشار پيدا كرد و شريعتمداري خيلي خشمگين شد. اسلامينيا گفت كه شريعتمداري ميخواهد آيتالله اول باشد (مهمترين در ايران) و بايستي به دقت مراقب موضع سياسي خود باشد.
اسلامينيا روي خيلي از مسايل كوچك به شدت كار كرده است تا اختلاف ديني دولت و رهبريت مذهبي را كاهش دهد. او راجع به جرياني در اصفهان صحبت كرد كه در آن رئيس اوقاف (بنياد هداياي مذهبي) به يك آيتالله برجسته توهين نمود. براي برطرف كردن اين توهين و آرام كردن وضعيت خيلي از افراد مجبور شدند ميانجيگري كنند و سرانجام اين كار انجام شد. اسلامينيا راجع به واقعه ديگري صحبت كرد كه وليان استاندار خراسان با يك دستگاه ضبط صوت كه به صورت ناشيانهاي مخفي شده بود با شريعتمداري ملاقات كرد. در اواسط گفتگو كيف دستي او شروع به بيرون دادن صداهاي بلندي كرد. اسلامينيا گفت شريعتمداري كه پيروان زيادي در مشهد دارد زماني كه در اواخر اين ماه از اين شهر ديدن ميكند از ديدن مجدد وليان امتناع خواهد كرد. (نظريه: شريعتمداري ممكن است پيرواني در مشهد داشته باشد ولي وي به آن صورت كه در اينجا مفهوم شده شخصيت برجستهاي نيست.)
دولت و مذهب
اسلامينيا، آموزگار و ديگر رهبران دولت را به خاطر اينكه به ملاقات رهبران مذهبي نميروند مورد انتقاد قرار داد. ـ «من به ديدار شريعتمداري ميروم ـ چرا آنها نميروند؟» نخستوزير به يكي از دوستان نزديك اسلامينيا گفته بود كه كار او اين نيست كه با رهبران مذهبي درگير شود و اين كار شاه و ساواك است.
(نظريه: اين موضوع به ديگر جرياناتي كه ما راجع به عدم علاقه آموزگار به اين مشكل شنيدهايم شباهت دارد.) اسلامينيا رفتار نخستوزير را با رفتار هويدا مقايسه كرد كه ملكه فرح را در 4 آگوست روز شروع ماه رمضان در مسافرت به كربلا در عراق همراهي خواهد كرد. اين يك ژست مهم در مقابل مؤمنين خواهد بود. اسلامينيا اشاره كرد كه ملكه توسط مقدم رئيس ساواك قبل از انتصابش به رياست ساواك به فعاليت اجتماعي بيشتري تشويق شده بود و نيز اشاره كرد كه ملكه مايل است به فعاليت بيشتر در امور اجتماعي ادامه دهد. از مسافرت طرحريزي شده هنوز جلوگيري ميشود
(نظريه: شايد به خاطر اينكه موافقت نهايي شاه هنوز اعلام نشده است).
اسلامينيا از مقدم رئيس ساواك به خاطر عملكرد اوليهاش تعريف و تمجيدهاي زيادي ميكند. به طوري كه گزارش شده مقدم در كارش شديداً فعاليت ميكند و در روابط بين جامعه مذهبي و دولت تفاوتي به وجود آورده است.
اسلامينيا گفت مقدم پيش شاه رفت تا با دليل و برهان از شاه بخواهد تا به آيتالله فلسفي اجازه سخنراني بدهد. او اشاره كرد كه در يك گفتگوي خصوصي جالب هويدا به فلسفي و اسلامينيا گفته بود كه اگر فلسفي بر عليه شاه صحبت كند (پس از اينكه قول داد اين كار را نكند) هويدا، مقدم و اسلامينيا نيز ممكن است كشور را ترك كنند. فلسفي گفت وي به شاه در سخنرانيهايش اشاره نخواهد كرد ولي ممكن است مجبور شود به خميني اشاره كند چونكه مؤمنين وي را مجبور به انجام آن خواهند كرد.
مذهب و ديگر نيروها
لمبراكيس از اسلامينيا پرسيد كه وي راجع به يك كتابفروشي در نزديكي ميدان اصلي قم كه مطالب اسلامي، ماركسيستي و ضديهودي را به هم ميآميزد چه ميداند. به نظر آمد كه اسلامينيا از اين موضوع بيخبر است ولي ذيعلاقه به نظر رسيد.
او فكر ميكرد كه مطالب ضديهودي احتمالاً ضدصهيونيستي يا ضداسرائيلي بودهاند. چونكه مسلمانان خوب به اعتقادات يهوديان يا مسيحيان به دين خودشان احترام ميگذارند، هر چند آنها يهوديان را افرادي ميدانند كه منحرف شدهاند.
سرانجام اسلامينيا گفت وي و همسرش چنانچه مسايل به آرامي كه وي انتظار آن را دارد باقي بمانند در آگوست سفري به ايالات متحده خواهند نمود. آنها اوايل سپتامبر باز خواهند گشت.
نظريه: اين ملاقات مجدداً ارتباط و همكاري نزديكي كه بين هويدا، ژنرال مقدم و اسلامينيا به وجود ميآيد را نشان داد.