مرتضى صالحى در اسناد وزارت خارجه آمريكا در سال 1979
تاريخ: 12 نوامبر 1976 ـ 21/8/55 خيلى محرمانه
از: كنسولگرى آمريكا، شيراز 21 ـ Aبه: وزارت امورخارجه، واشنگتن
موضوع: مرتضى صالحى، استاندار جديد خوزستان
مرتضى صالحى، كه اخيرا به استاندارى خوزستان منصوب شده است، نماينده بوركراتهاى زيرك و
جوان است كه بهطور فزايندهاى مسئوليتهاى مهم استانهاى ايران به عهده آنان گذاشته شده است.
صالحى در 1938 متولد شد و تحصيلات دانشگاهى را در انگلستان به پايان رساند (فوقليسانس در
مهندسى عمران و دكترا در طراحى شهرى از دانشگاه بيرمنگام). در بازگشت به ايران او ابتدا در سازمان
برنامه كار كرد، و در آنجا مدير طراحى شهرى و خانهسازى شد و سپس به مدت دو سال و قبل از استاندار
شدن، معاون وزير كشور در امور توسعه بود. صالحى در صحبتهايش نشان مىدهد كه چقدر از خودش و
موفقيتهايش خشنود و راضى است.
اكنون او محدوديتهاى قدرتش و شايد عدم اقتدار شغلش در محيط بوركراتيك كه اغلب با
حسادتها و دوزوكلك همراه است را لمس مىنمايد. در جريان بازديدش از خوزستان گفت «من هر
كارى از دستم بيايد انجام مىدهم و بقيه كارها را ول مىكنم». او مهمترين كار خود در استان را هماهنگ
نمودن برنامههاى جاهطلبانه (و بنابراين به شدت ناهماهنگ) توسعه، بخصوص آنهايى كه مربوط به
ساختار زيربنايى هستند، مىبيند. براى انجام اين كار او برنامهريزى نموده است تا گردهمائيهاى مرتب
برنامهريزى شدهاى با مديركلهاى وزارتخانههاى مختلف در استان برگزار نمايد. به هر حال، او اظهار
مىدارد كه قدرت قانونى وى در حد زيادى قابليتها و كفايت وى را محدود نموده است، زيرا در داخل
وزارتخانهها سلسله مراتب فرماندهى به جاى اين كه افقى باشد، عمودى است. براين اساس تبعيت
مقامات محلى وزارتخانهها و در مرحله اول به رؤساى آنها در تهران مربوط مىشود، و فقط در درجه دوم
به استاندار مرتبط است. علاوه براين فقط براى حدود 30 تا 35 درصد از بودجه توسعه به صورت غير
متمركز عمل مىشود تا براى پروژههاى محلى در اختيار استان قرار گيرد.
بالاخره، هر چند كه صالحى داراى اعتبار قابل توجهى است، ولى ترقى سريع وى در بوروكراسى
احتمالاً فقط به فعاليتهاى خارقالعادهاى وى مربوط نبوده است. بنا به گزارشات او انتصاب خود را در
حد زيادى مديون وزير كشور سابق، جمشيد آموزگار است. روز بعد از اين كه آموزگار، دبيركل حزب
رستاخيز شد و چندين روز قبل از ترميم كابينه نخستوزير هويدا، صالحى با تلفن به يكى از دوستان در
وزارت كشور صحبت مىكرد. شايد احساس كرده بود كه اتفاقاتى در شرف وقوع است، و نمىخواست كه
بدون حامى از مشوقى كه به وى كمك نمايد در سمتى باقى بماند، و از دوست خود مىخواست كه او را در
جريان اتفاقات و تغييرات وزارت كشور قرار دهد.
در جمع، صالحى به نظر مىرسد كه فرد زيرك و با لياقتى باشد. مردم اهواز هم اكنون از او بيشتر از نفر
قبلى طرفدارى مىنمايند. به هر حال، او تا حد مشخصى در محيطى كه بايد كار كند، دست بسته باقيمانده
است، زيرا مشخصه محيط كار وى، فقدان اختيارات روشن و واضح بر ديگر مقامات استانى، يك
برنامهريزى بودجهاى كه اهم آن به عهده تهران است، و از همپاشيدگى سيستم سياسى ايران، مىباشد.
سند بعدي
تاريخ: 20 اوت 1977 ـ 29/5/56 خيلى محرمانه
از: كنسولگرى آمريكا، شيراز 36 ـ Aبه: وزارت امورخارجه
مرجع: شيراز 21 A، 12 نوامبر 1976
موضوع: اطلاعات بيوگرافيك: مرتضى صالحى، وزير راه و ترابرى
با احترام مجدد، اطلاعات اساسى بيوگرافيك در مورد صالحى تقديم مىگردد. انتصاب وى در كابينه
نخستوزير آموزگار، نشانگر پشتوانه عمده در چيزى است كه تا امروز يك خطمشى بسيار موفق در
دولت بوده است.
نه ماه براى اثرگذارى يك مدير در استانى مانند خوزستان كه از نظر اقتصادى مهم است و مشكلات
زيادى آن را احاطه كرده است، زمان زيادى نيست، و صالحى كارى انجام نداده است. تراكم كشتى و كالا
در مقايسه با زمان بر سر كار آمدن صالحى كمتر شده است، ولى احتمالاً راهها وضع بدترى دارند. هنوز
بايد عمليات تعميرات و بهسازى راهآهن بندر شاهپور انجام شوند و فعاليتهاى كشاورزى در مناطق
شمالى استان از بين رفته است. مسئله مسكن مانند هميشه غيرقابل حل باقى مانده و تركيبى از مسائل
زمستان خشك در آبريز رودخانه كارون و مشكلات فنى با ژانراتورهاى سد رضاشاه كبير، نه فقط موجب
خاموشى و كمبود برق در سطح استان شده، بلكه در قطع برق تهران نيز مؤثر بوده است. در حقيقت، در
اينگونه موارد صالحى كار زيادى نمىتوانست انجام دهد، و شانس زيادى داشت كه مورد ملامت قرار
نگرفت.
مهمترين فعاليت صالحى در خلال زمامداريش در خوزستان به نظر مىرسد كه در زمينههاى روابط
عمومى بوده باشد. بوضوح در مقابل استاندار قبلى، او نمايش عظيمى از علاقهمندى به رفاه و بهبود وضع
استان و مردمش اجرا نمود. جرايد بهطور مرتب عكسهاى صالحى را در حال بازديد از پروژهها يا
فشردن دست شهروندان، منتشر مىكردند. مذاكرات با مردم در اهواز بلافاصله پس از انتصاب وى در
كابينه همچنين نشانگر تعجب همهگير در مواجهه با صعود برقآساى صالحى بود، ولى فقط تعداد كمى
مىتوانستند دلايل اصولى غير از هنر او در فروختن خودش، ارائه نمايند.
صالحى در شغل جديدش به بيش از روابط خوب با جرايد نياز دارد. راهها احتمالاً تنها نقطه ضعف در
شبكه ساختار اقتصادى ايران هستند. همانگونه كه در مرجع ذكر شد، صالحى داراى تحصيلات خوبى
است و به نظر مىرسد كاملاً زيرك باشد. ولى تا زمانى كه او نتواند قابليت خود را در برخورد با بزرگ
راههاى ايران نشان دهد، به نظر مىرسد كه حتى حمايت نخستوزير آموزگار كه تاكنون براى او كارساز
بوده است، از اين پس براى نجات او از اشتهار به عنوان يك ايرانى Wunderkind، كافى نخواهد بود.
تامست
سند بعدي
مرتضى صالحى ـ وزير راه و ترابرى خيلى محرمانه
دكتر مرتضى صالحى 39 ساله، داراى فوقليسانس مهندسى عمران و دكترا در طراحى شهرى از
دانشگاه بيرمنگام انگلستان است. از زمان بازگشت به ايران او ابتدا در سازمان برنامه و بودجه بهعنوان
مدير طراحى شهرى و خانهسازى كار كرد و سپس از 1947 تا 1976 معاون وزير كشور در امور توسعه
بود. در سپتامبر 1976 صالحى استاندار استان خوزستان شد.
در زمان اقامتش در اهواز او رابط مأمورين كنسولگرى شيراز بود و آنها او را جوان بوركرات زيرك و
با كفايتى يافتند. به هر حال، ترقى سريع وى در داخل سيستم ادارى، شايد بهطور كامل مربوط به
قابليتهاى بالاى او نباشد. او انتصاب خود را در شغل استاندارى مديون روابط محكم با آموزگار، وزير
كشور وقت بود. اين ارتباط در اوت 1977 او را به منصب فعلى در كابينه رساند.
او به اروپا و ايالات متحده سفر نموده است و به انگليسى صحبت مىكند. 24 اوت 1977 ـ 2/6/56
سند بعدي
مرتضى صالحى وزير راه و ترابرى (از اوت 1977)
عنوان خطاب: آقاى وزير
در مصاحبهاى كه در تهران ژورنال در ژانويه 1978 منتشر گرديد، مرتضى صالحى سه اولويت براى
خودش در سمت فعلى، منظور نمود: نظارت و سرپرستى دقيق بر پروژهها، حذف تأخير، غير متمركز كردن
اختيارات با دادن مسئوليت بيشتر در اجراى پروژهها به مقامات محلى دولتى. صالحى اهميت زيادى به
احداث جادههايى كه بنادر جنوبى ايران به شهرستانها و شهرهاى مركزى ايران متصل مىنمايند، در جهت
گسترش سريع شهرنشينى، مىدهد. او اولويت بسيار زيادى به پروژه كمربندى تهران داده و معتقد است كه
اين امر به علاوه پروژه قطار زيرزمينى مىتوانند مسئله ترافيك شهر را حل كنند. پروژه ديگرى كه صالحى
به آن خيلى اهميت مىدهد، بزرگ راه شش بانده تهران ـ بندر شاهپور است. وى بندر شاهپور و
بندرعباس را بنادرى مىداند كه از نظر توسعه بايد در اولويت قرار گيرند. صالحى برقى كردن قطارهاى
راهآهن را مهمترين بخش از ايجاد و توسعه سيستم مدرن راهآهن مىداند.
صالحى مهندسى عمران و دكتراى طراحى شهرى را از دانشگاه بيرمنگام، انگلستان، گرفته است. در
بازگشت به ايران، او ابتدا در سازمان طرح و برنامه بهعنوان مدير طراحى شهرى و خانهسازى خدمت نمود
و سپس براى دو سال معاون وزير كشور در امور توسعه بود. او در سپتامبر 1976 استاندار استان
خوزستان شد. صالحى، حدود 40 ساله به زبان انگليسى صحبت مىكند، او به اروپا سفر نموده است.
28 مارس 1978 ـ 8/1/57
سند بعدي
مرتضى صالحى وزير مشاور و سرپرست سازمان برنامه و بودجه (از 11 اوت 1978)
عنوان خطاب: آقاى وزير
مرتضى صالحى به همان سمتى بازگشت كه در ژوئيه ـ اوت 1978 تحت امر نخستوزير جمشيد
آموزگار (اوت 1977 ـ اوت 1978) به عهده داشت. وى مقامى سختكوش، پويا و مصمم و نماينده
تكنوكراتهاى زيرك و جوان است كه شاه دوست دارد در دولت باشند. صالحى ممكن است ترقى وسيع
خود را در دولت بيشتر مديون مهارت در كسب اشتهار خود و ارتباط نزديك وى با آموزگار باشد تا
قابليتها و كفايت فنى قابل ملاحظهاش.
صالحى مهندسى عمران و دكتراى طراحى شهرى را از دانشگاه بيرمنگام در انگلستان گرفت. در
بازگشت به ايران، او ابتدا در سازمان طرح و برنامه و بودجه بهعنوان طراحى شهرى و خانهسازى خدمت
نمود، سپس به مدت دو سال در وزارت كشور معاون وزير در امور توسعه بود. او در 1976 استاندار استان
خوزستان و در اوت 1977 وزير راه و ترابرى شد.
صالحى، حدود 40 ساله، به انگليسى صحبت مىكند. او به اروپا و ايالات متحده مسافرت نموده است
او ازدواج نكرده است.
26 نوامبر 1978 ـ 5/9/57